Een paar dagen voor je menstruatie wat prikkelbaarder zijn, meer zin hebben in zoet, angstig worden, hoofdpijn ervaren of sneller huilen om iets waarvan je achteraf denkt: was dat nu echt nodig? Veel vrouwen herkennen wel iets van premenstruele klachten.
Maar er zijn ook vrouwen die mij vertellen dat ze zichzelf in de dagen voor hun menstruatie amper herkennen. Dat ze plots extreem prikkelbaar worden, heel angstig zijn of in een soort zwaarte terechtkomen waar ze de rest van de maand geen last van hebben. Dat ze ruzie maken met hun partner en enkele dagen later niet begrijpen waarom alles toen zo groot voelde. Dat werken plots gigantisch veel energie kost. Dat ze zich willen afzonderen. Dat ze het gevoel hebben dat ze niets meer aankunnen.
En dan begint hun menstruatie, waarbij praktisch onmiddellijk het gevoel volgt: ‘Ik ben weer mezelf.’
Als je dit herkent, wil ik dat je de term PMDD kent. Niet onmiddellijk omdat iedere vrouw die zich slecht voelt voor haar menstruatie wel PMDD zal hebben, dat zeker niet. Maar wel omdat PMDD nog te vaak op één hoop wordt gegooid met PMS, terwijl er een belangrijk verschil tussen beide bestaat.
Wat is PMDD?
PMDD staat voor Premenstrual Dysphoric Disorder, of premenstruele dysfore stoornis.
Je zult PMDD regelmatig omschreven zien als een ernstige vorm van PMS. Dat helpt om snel uit te leggen waarover het gaat, maar inhoudelijk is het wat kort door de bocht. Alsof we PMS nemen, het volume wat harder zetten en dan automatisch bij PMDD uitkomen.
Zo werkt het niet helemaal, en in het kader van het uitvoeren van de juiste onderzoeken en het opstellen van een passend behandelplan is die kennis wel cruciaal.
Bij PMDD staan vooral de emotionele, cognitieve en psychische klachten op de voorgrond. Denk aan (zeer) uitgesproken prikkelbaarheid, woede, somberheid, angst, stemmingswisselingen, concentratieproblemen, een gevoel van hopeloosheid of compleet overweldigd zijn. Sommige vrouwen beschrijven het alsof er gedurende enkele dagen per maand een andere versie van zichzelf opstaat. In ernstige gevallen kunnen ook suïcidale gedachten voorkomen. En toch kan diezelfde vrouw zich op andere momenten in haar cyclus mentaal helemaal anders voelen. Dat laatste is een zeer typisch kenmerk van PMDD.
PMDD heeft namelijk een uitgesproken cyclisch karakter. De klachten duiken typisch op tijdens de luteale fase, dus na de eisprong en voor de menstruatie. Rond het begin van de menstruatie nemen ze opnieuw af. Daarna volgt een periode waarin de vrouw weinig of zelfs geen klachten ervaart. Net dat terugkerende patroon is een van de belangrijkste puzzelstukken wanneer we PMDD proberen te herkennen.
PMDD betekent niet dat je hormonen compleet op hol slaan
Hier ontstaat vaak verwarring. PMDD is inderdaad wel menstruatiecyclusgebonden en hormonen spelen dus uiteraard een rol. Dat betekent alleen niet automatisch dat een vrouw met PMDD abnormale hoeveelheden oestrogeen of progesteron in haar bloed heeft. Het probleem lijkt onder andere te liggen in hoe gevoelig de hersenen reageren op de normale hormonale veranderingen tijdens de menstruatiecyclus. Zo wordt on progesteron omgezet in verschillende metabolieten, waaronder allopregnanolon. Dat stofje heeft invloed op het GABA-systeem in onze hersenen, een systeem dat onder andere betrokken is bij rust, stressregulatie en stemming. Bij PMDD lijkt die reactie anders te verlopen. Ook andere neurotransmittersystemen, waaronder serotonine, spelen mee.
Het onderscheid kennen tussen PMDD en PMS is dus wel degelijk heel belangrijk. Want een vrouw kan dus bloedwaarden hebben waarbij iemand zegt: ‘Je hormonen zijn normaal’, en toch heel duidelijk cyclusgebonden klachten ervaren. Normale hormoonwaarden sluiten namelijk PMDD niet zomaar uit.
Wat is dan het verschil met PMS?
PMS staat voor Premenstrual Syndrome, of premenstrueel syndroom. Ook bij PMS ontstaan klachten in relatie tot de menstruatiecyclus. Alleen is het klachtenbeeld veel breder. Je kunt last hebben van gespannen borsten, vochtretentie, een opgeblazen gevoel, hoofdpijn, vermoeidheid, cravings, slechter slapen, prikkelbaarheid, stemmingswisselingen of concentratieproblemen. Sommige vrouwen hebben daar amper hinder van, andere vrouwen behoorlijk veel. PMS mag dus in deze context ook zeker niet geminimaliseerd worden.
Maar PMDD onderscheiden we niet gewoon door te zeggen: PMS is een beetje lastig en PMDD is héél lastig. Bij PMDD zijn er specifieke affectieve klachten die sterk op de voorgrond staan en is de impact op het dagelijks functioneren veel groter. Je stemming, je relaties, je werk, je sociale leven of je functioneren thuis kunnen gedurende die periode serieus onder druk komen te staan. Een vrouw met PMS kan bijvoorbeeld vertellen dat ze drie dagen voor haar menstruatie sneller geïrriteerd raakt. Een vrouw met PMDD kan vertellen dat ze in diezelfde periode haar partner niet kan verdragen, aan haar volledige relatie begint te twijfelen en het gevoel heeft dat ze iedereen beter met rust laat, om dan enkele dagen later te denken: waar kwam dát vandaan?
Hoe weet je dan of jouw klachten bij PMDD kunnen passen?
Daarvoor moeten we verder kijken dan de vraag: ‘Heb je klachten voor je menstruatie?’
Ik wil veel liever weten wanneer die klachten precies beginnen. Op welke dag in je cyclus merk je dat je stemming verandert? Gebeurt dat iedere maand ongeveer op hetzelfde moment? Welke klachten komen dan als eerste? Worden ze steeds erger naarmate je menstruatie dichterbij komt? En misschien nog belangrijker: wanneer verdwijnen ze weer?
Want stel dat je je gedurende de hele maand somber voelt, maar in de week voor je menstruatie nog wat slechter. Dan moeten we daar anders naar kijken dan wanneer je je gedurende een groot deel van de maand goed voelt en telkens na je eisprong een uitgesproken mentale verandering ervaart. Dat onderscheid kun je onmogelijk maken wanneer we alleen naar die paar slechte dagen kijken. We hebben daarvoor een beeld op je volledige cyclus, liefst voor enkele maanden lang, nodig. Daarom kan een dagboek bij PMDD zoveel meer informatie opleveren dan gewoon een beetje klachten opschrijven en wel zien waar we uitkomen.
Een van de eerste dingen die ik zou aanraden wanneer je vermoedt dat PMDD bij jou een rol kan spelen, is je klachten dan ook prospectief bij te houden. Prospectief betekent heel simpel: vandaag noteren hoe je je vandaag voelt, in plaats van aan het einde van de maand proberen reconstrueren hoe je je drie weken geleden voelde. Noteer hierbij je stemming, je prikkelbaarheid, angst, somberheid, energie, slaap, concentratie, lichamelijke klachten, enz. Noteer wanneer je menstruatie begint en, als je die informatie hebt, wanneer je vermoedelijk ovuleert. En doe dat dus niet slechts voor één week…
Je wilt kunnen zien of hetzelfde patroon zich gedurende meerdere cycli herhaalt. Want dan verandert ‘ik voel me altijd verschrikkelijk voor mijn menstruatie’ plots in veel concretere informatie. Je ziet precies op welke cyclusdag de verandering begint (en of dat elke cyclus opnieuw op dezelfde dag is), welke klachten eerst verschijnen, wanneer ze pieken en wanneer je jezelf opnieuw begint te voelen. Dat is informatie waar je als vrouw iets mee kunt in je dagdagelijks leven, en waar een zorgverlener ook veel meer mee kan.
Neem zeker eens een kijkje op mijn PMDD-pagina. Onder de gratis downloads vind je er zo’n invuldagboek terug.
